Jednym z prądów myślowych, w których można znaleźć odwołania do ezoteryki, jest gnostycyzm, ruch filozoficzny i religijny. Gnostycyzm (gr. gnozis - poznanie) był jednym z pierwszych prądów myślowych, które chciały przetworzyć wiarę chrześcijańską na naukę. Korzenie gnostycyzmu sięgają głębiej niż Chrześcijaństwo, jednak okres świetności tej doktryny przypada na przełom II i III wieku naszej ery.

Doktryna gnostycka staje się coraz popularniejsza również dziś. Swoją popularność zawdzięcza przede wszystkim wierze w możliwość samo zbawienia przez poznanie. Poznawanie siebie i wiedza ezoteryczna, to kierunki bardzo popularne w dzisiejszych czasach.

Gnoza w czasach swojej największej popularności była konglomeratem różnych mitologii i religii.

Można w niej znaleźć odwołania do judaizmu, chrześcijaństwa, ale także religii starożytnego Egiptu, Persji czy Babilonii. Wszystko to zostało ubrane w pojęcia stosowane w greckiej myśli filozoficznej. Myśl gnostycka opiera się na skrajnym dualizmie i wynikającej z niego walce przeciwieństw. Człowiek to połączenie duszy i ciała, z czego pierwiastkiem dobrym jest jedynie dusza (gr. pneuma), zaś ciało jest złe i więzi duszę.

Dualizm dotyczy również świata bogów, w którym dwóch bogów, dobry i zły, toczy ze sobą nieustanną walkę. Świat materialny jest ze swojej natury zły, bo jest emanatem złego boga. Do zbawienia potrzebna jest wiedza, poznanie. Człowiek uzyskiwał zbawienie, gdy posiadł wiedzę o swojej duchowej esencji, czyli boskich iskrach, które są wpisane w jego naturę.